In Amsterdam zijn nog altijd een aantal gebouwen, standbeelden, straten en pleinen die de herinnering levend houden aan een aantal beroemde Amsterdamse lutheranen.

Christoffel van Brants door M. Wulfraet (1695)

Christoffel van Brants (1664-1732)
Koopman en resident(ambassadeur) te Amsterdam van Czaar Peter de Grote die hem op 12 september 1712 in de adelstand verhief. Van Brants had een handelshuis in Archangel en Sint Petersburg. Tijdens de bezoeken van Peter de Grote aan Nederland logeerde deze o.a. bij Van Brants aan de Keizersgracht en in diens buiten Petersburg in Nigtevecht. Tijdens zijn leven stichtte Van Brants het hofje aan de Nieuwe Keizersgracht dat daarna zijn naam zou dragen. Dit Van Brants Rus(land) Hofje is nog steeds in bezit van de Evangelisch-Lutherse Gemeente. Het huisvest tegenwoordig een 28-tal studenten. Het is het enige in Amsterdam door Daniel Marot gebouwde pand. Overigens maakte Van Brants de oplevering van dit monument in 1733 niet meer mee omdat hij stierf. Hij is begraven in de Ronde Lutherse Kerk.

Jan Gildemeester Jansz in zijn kunstkabinet door Adriaan van der Lelie

Jan Gildemeester Jansz (1744-1799)
Koopman en consul-generaal van Portugal bij de Republiek. Bezat in zijn huis aan de Herengracht 475 één van de grootste kunstverzamelingen van de Hollandse Republiek. Het Rijksmuseum bezit thans veel werken die eerder aan hem toebehoorden. Op een schilderij van Adriaan van de Lelie is deze Jan Gildemeester te zien te midden van een deftig gezelschap in zijn eigen kunstzaal. Op 6 september 1769 legde Jan Gildemeester de eerste steen voor de bouw van het Diaconie Oude Mannen en Vrouwenhuis (thans verpleeghuis de Wittenberg). Zijn vader kocht het buiten Frankendael in de Watergraafsmeer. Jan liet de breoemde fontein bouwen door Ignatius van Logteren. Hij is begraven in de Oude Lutherse Kerk.

De familie Gildemeester voor hun buiten Frankendael

Anthonie Grill (1650 -1727)

Stamde uit een belangrijk geslacht van zilversmeden. In 1713 was hij kerkmeester van de Ronde Lutherse Kerk geworden. In die hoedanigheid had hij samen met zijn vrouw Elisabeth Grille twee zilveren ouwelschalen geschonken. In 1721 kocht hij aan de Eerste Weteringdwarsstraat grond en later nog enkel erven, waarop hij in 1724/26 een serie van negen huizen bouwde als een hofje voor lutherse en gereformeerde vrouwen. Het is het thans nog altijd bestaande Grill's hofje. Anthonie werd in 1727 in de Ronde Lutherse Kerk begraven.

Anthonie Grill zoals afgebeeld door J.M.Quinkhard in 1726

Standbeelden

Andere lutheranen waren zo belangrijk dat ze een standbeeld in onze stad hebben gekregen.

Het gaat om de liberale staatsman Jan Rudolf Thorbecke (1798-1872). Ook het plein waarop zijn standbeeld staat is naar hem genoemd: het Thorbeckeplein. Thorbecke studeerde vanaf 1815 aan het Amsterdamse Athaeneum Illustre. Hij kerkte regelmatig in de Oude Lutherse Kerk. Daar hoefde hij niet ver voor te reizen, hij was namelijk op kamers bij ds G.F.Sartorius die naast de Oude Lutherse woonde. Dominee Sartorius had voor zijn komst als predikant naar Amsterdam gestaan in Thorbecke’s geboortestad Zwolle, waar de vader van de later zo vermaarde grondwetsherziener en minister-president tot zijn ouderlingen behoorde.

Ferdinand Domela Nieuwenhuis (1846-1919) is de tweede lutheraan die een standbeeld in Amsterdam verdiende. Hij was de zoon van de oprichter van de bibliotheek van het Luthers Seminarium Prof. F.J. Domela Nieuwenhuis. Zelf was hij ook luthers predikant, onder andere in Harlingen. Zijn strijd om sociale gerechtigheid voerde tot een breuk met de kerk van destijds. Zijn begrafenis was een nationale gebeurtenis. Zijn beeltenis staat op het Nassauplein in de Staatsliedenbuurt.

Peter Wilhelm Janssen (1821 - 1903) was een lutherse filantroop van het zuiverste water. Na jarenlang regent van het Van Brants Rus Hofje te zijn geweest stichtte hij in 1895 een hofje aan de Da Costastraat, thans het P.W.Janssenhofje. Verder was hij de initiatiefnemer van Ons Huis aan de Rozenstraat. Ook hielp hij vele friese boerenarbeiders aan werk door pachtboerderijen te stichten (P.W.Janssen's Friesche Stichting). Zijn standbeeld staat op het Da Costaplein.

Straten

In diezelfde Staatsliedenbuurt is ook de Joan Melchior Kemperstraat te vinden, genoemd naar de rechtsgeleerde, hoogleraar en staatsraad, die tevens ouderling van de Lutherse Gemeente was.

Verder kreeg de hoogleraar in de chirurgie Andreas Bonn een straat toegewezen, lopend vanaf de Mauritskade naar het Oosterpark.

En de beide hoogleraren in de anatomie Gerardus en Willem Vrolik gaven de Vrolikstraat in Oost (parallel met het Oosterpark) hun naam.

De zwagers Cornelis Loots en Jan Frederik Helmers waren makelaar en in hun vrije tijd gelegenheidsdichters. In de Kinkerbuurt liggen de naar hen genoemde straten. Vooral Helmers werd geëerd met drie naar hem genoemde straten (de Eerste, Tweede, Derde Helmersstraat).

En naar de bekende schilderes Thérèse Schwartze werden zelfs een straat en een plein in de schildersbuurt in Oud-Zuid naar haar genoemd. Thérèse (1852-1918) was een begenadigd portretschilderes. Zo schilderde zij veelvuldig leden van het Koninklijk Huis. Ook lutherse aannemelingen getooid met de sluier werden door haar vereeuwigd. Zij was zo beroemd dat toen zij trouwde met de hoofdredacteur van het Handelsblad Van Duyl, zijn naam ‘slechts’ achter de hare werd gevoegd. Overigens is haar atelier (Prinsengracht 1091) nog intact. Zij werd begraven op de Nieuwe Oosterbegraafplaats; haar praalgraf - gemaakt door haar jongste zus Georgine Schwartze die beeldhouwster was - is nog altijd te bezichtigen. De laatstgenoemde Georgine maakte ook het borstbeeld van Maarten Luther dat thans staat opgesteld in de Oude Lutherse kerk aan het Spui.